ZA LIDERSTVOTO

Dr.Stojadin Naumovski-Coci,

Urednik na Makedonija.tv/Detroit-SAD

Vo dene{noto vreme kako vo Makedonija taka i niz mnogubrojnata  Makedonska Dijaspora  ~esto  pati se postavuva pra{aweto za obedinuvaweto, liderstvoto, konfliktite vo i nadvor od dosega{nite  vladi od osamostojuvaweto pa do dene{ni denovi. Vo `elba da dadam mal pridones kon razbiraweto na ova mnogu va`no pra{awe za Makedonija i Makedoncite  }e go citiram uvodot  vo edna od knigite za Aleksandar Makedonski  napi{an od Artur M.[lezinxer, koj tokmu vo uvodot na edna takva kniga kako da ni  ispra}a skriena poraka so poddr{ka i patokaz  kon podobra idnina, kako za Makedonija i Makedoncite taka i za site drugi.

LIDERSTVOTO, mo`e da se ka`e, e navistina toa {to  postojano gi trkala rabotite vo svetot. Qubovta bez somnevawe gi olesnuva rabotite; no qubovta e privatna vzaemno soglasna  transakcija pome|u dve vozrasni lica. Liderstvoto e javna transakcija so istorijata. Idejata za liderstvoto gi zglemuva kapacitetite na lu|eto za da gi pridvi`uvaat, inspiriraat i mobiliziraat narodnite masi za tie da dejstvuvaat zaedno sledej}i go patot kon nekakov kraj. Ponekoga{ liderstvoto im  slu`i na dobri a ponekoga{ na lo{i celi; no bez razlika dali krajot e miren ili zloben, golemite lideri se tie lu|e i `eni koi ostavat li~en beleg vrz istorijata.

Zna~i, samiot koncept za lidestvoto go nametnuva stavot deka li~nostite mo`at da napravat razlika. Ovoj stav nikoga{ ne bil univerzalno prifaten. Od klasi~no vreme pa do den denes eminentni misliteli individuite gi smetale samo za agenti i pioni na pogolemi slili, dali bogovite ili bo`icite  od stariot svet, ili vo modernata era, na rasa, klasa, nacija, dijalektika, voljata na narodot, duhot na vremeto, samata istorija.

Nasproti takvite sili individuata se gubi  vo neva`nost.

Taka tvrdi tezata na istoriskiot determinizam. Tolstoeviot roman “Vojna i Mir” nudi slavna izjava  za ovoj slu~aj. Zo{to, pra{uva Tolstoj, milioni lu|e vo Napoleonovite vojni, odrekuvaj}i gi svoite  ~ove~ki ~uvstva i logika,  se dvi`at napred  nazad niz Evropa, kasapej}i gi svoite ~ove~ki bra}a?  “Vojnata”, odgovara Tolstoj, “}e se slu~e{e zatoa {to }e se slu~e{e.”  Taa be{e predodredena od svojata prethodna istorija. A liderite, tie, veli Tolstoj, “se samo etiketi  ~ija fukcija e da mu dadat ime na krajot i, kako etiketi, tie imaat najmala mo`na vrska so nastanot.”   Kolku e pogolem liderot, “ tolku e pogolema nevidlivosta i neizbe`nosta i predodredenosta na sekoj poteg {to }e go stori.”  Liderot, veli Tolstoj, e  “ rob na istorijata.”

Determinizmot  ima mnogu formi, Marksizmot e determinizam na klasa, Nacizmot e determinizam na rasa. No idejata za ma`ite i `enite kako robje  na istorijata odi do najdlabokite ~ove~ki instikti.

Tvrdiot determinizam, ja propu{ta  idejata za ~ove~kata sloboda- podrazbiraweto na slobodniot izbor {to e povrzan so sekoj poteg {to go pravime, sekoj zbor {to }e go re~eme, sekoja misla {to }e ja pomislime.Toj ja propu{ta idejata za ~ove~kata odgovornost, zatoa {to o~igledno ne e fer da se nagraduvaat ili da se kaznuvaat lu|e za dela {to  po definicija se von nivnata kontrola. Nikoj ne mo`e da `ivee postojano spored nitu eden deterministi~ki povik.

Marksisti~kite dr`avi samite ova go doka`aa so svoite ekstremni kultovi na liderstvo.

            Poveke od toa, istorijata ja odbiva idejata deka li~nostite sami po sebe ne se va`ni. Vo dekemvri 1931, britanski politi~ar dodeka ja pominuval Park Avenijata vo Wu Jork pome|u 76-ta i 77-ta ulica  okolu 10 ~asot i 30 minuti nava~er, poglednal vo pogre{na nasoka  i bil kutnat od eden avtomobil-moment, kako {to samiot podocna se se}ava, kako slavna svetska li~nost:” Ne razbiram zo{to jas ne bev skr{en kako lu{pa od jajce ili sma~kan kako dudinka(crnica).” ^etirinaeset meseci podocna, amerikanski politi~ar, sedej}i vo svojot otvoren avtomobil vo Majami, Florida, be{e cel na istrelite vo obid za atentat; ~ovekot do nego be{e pogoden.  Onie koi {to veruvaat deka vo istorijata li~nostite ne se va`ni, mo`at ubavo da razmislat dali  slednite dve decenii  bi bile isti, dokolku avtomobilot na Mario Kontasini go ubie{e  Vinston ^er~il vo 1931-ta i kur{umot na Xuzepe Zangara go ubie{e  Franklin Ruzvelt vo 1933-ta. Da pretpostavime i {to ako Adolf Hitler be{e ubien vo uli~nite borbi  za vremeto na Minhenskiot pu~ od 1923 i ako Lenin be{e umrel od Tifus za vreme na Prvata Svetska Vojna. Kakov }e be{e 20-tiot vek toga{?

Za polo{o ili za poarno, li~nostite pravat golema razlika.” Idejata deka lu|eto mo`at da se upravuvaat sebesi i svoite raboti anonimno,” napi{al filozofot Vilijam Xejms, “ sega se gleda deka e najulaviot apsurd”. ^ove{tvoto pravi se preku inicijativite od strana na pronao|a~ite, golemi i mali, i preku imitiraweto od nas ostanatite- ova se edinstvenite faktori na ~ovekoviot napredok.

Genijalnite li~nosti go poka`uvaat patot, poka`uvaat urneci, koi {to obi~nite lu|e  potoa gi prifa}aat i sledat.”

Liderstvoto, sugerira Xejms, zna~i liderstvo  i vo misla, no isto taka i vo delo. Na dolgi pateki, liderite po misla mo`e da napravat pogolema  razlika vo svetot. No, kako {to vo edna prilika rekol Vudru Vilson, “ Samo onie se lideri na lu|eto, po op{t pogled, koi {to vodat so akcija…Preku nivnite race novite idei se preveduvaat vo suroviot jazik na delata.” Liderite  so idei ~esto pati izmivluvaat vo osamenost i anonimnost, ostavaj}i im ja na idnite generacii zada~ata za imitirawe. Liderite vo akcija-mora da se efektivni vo svoeto vreme.

A tie ne mo`at da bidat efektivni ako se sami. Tie mora da dejstvuvaat vo ritmot so sopstvenoto vreme. Nivniot genij mora da bide prifaten, vo frazata na Vilijam Xejms, “od prifa}a~ite na momentot.” Liderite se bespolezni bes sledbenici. “ Ene ja tolpata”, rekol francuski politi~ar slu{aj}e vreva na ulicata. “Jas sum nivniot lider. Moram da gi sledam.” Golemite lideri gi navratuvaat plamenite ~uvstva na tolpata za svoi celi. Tie gi zgrap~uvaat mo`nostite na svoeto vreme, nade`ite, stravot, frustraciite, krizite, potencijalite.

Tie uspevaat koga nastanite im go podgotvile patot, koga masata  ~eka da se digne, koga tie mo`at da  ponudat objasnuva~ki i organizatorski idei. Liderstvoto  go vklu~uva strujnoto kolo pome|u li~nosta i masite i zatoa ja menuva istorijata.

            Liderstvoto mo`e da ja smeni istorijata kon poarno ili kon polo{o. Liderite bile odgovorni za najekstravagantnite uspesi i najmonstruoznite zlostori od koi stradalo ~ove{tvoto.  Tie bile isto taka va`ni za pridobovkite so kakvi {to ~ove{tvoto se zdobilo vo li~nite slobodi, religioznata i rasnata tolerancija, socijalnata pravda i po~ituvaweto na ~ovekovite prava.

Nema siguren na~in odnapred da se poznae  koj }e vodi za dobro ili za lo{o. No kratok pogled vrz galerijata na ma`i i `eni niz istorijata me|u svetskite lideri od minatoto i sega{nosta  sugeriraat nekolku polezni testovi.

            Dali liderite vodat so sila ili so ubeduvawe? So komanda ili  so soglasnost? Niz re~isi celata istorija liderstvoto bilo manifestirano so vozvi{enoto pravo da se bide na vlast.

Dol`nosta na sledbenicite bila da bidat pot~ineti i da bidat poslu{ni. “Tie nema {to da razmisluvaat, tie samo }e izvr{uvaat i }e umiraat.” Na momenti, kako vo slu~ajot na taka nare~enite “prosvetenite despoti” od 18-tiot vek vo Evropa, apsolutisti~koto liderstvo bilo animirano od humani celi. Po~esto despotizmot odgleduval pasija za dominacija, zemja, zlato i osvojuvawe i rezultiral vo tiranija.

            Golemata revolucija na modernoto vreme bila revolucijata na ednakvosta. Idejata deka site lu|e treba da se ednakvi vo svoite zakonski uslovi ja oslabnala starata sila na vlast, avtoritet, hierarhija  i pot~inetost.

Revolucijata na ednakvosta imala dva sprotivni efekti vrz prirodata na liderstovoto.

            Za ednakvosta i ramnopravnosta, .kako {to potencira Aleksis De Tokuevil vo svojata izvonredna studija Demokratijata vo Amerika, mo`e da zna~i ednakvost vo poslu{nosta i ednakvost vo slobodite.

            “Jas poznavam samo dva na~ini za sozdavawe na ednakvost vo politi~kiot svet,” napi{al Tokuevil, “ Pravata mora da mu se dadat na sekoj dr`avjanin, ili pak nikakvi prava na nikogo…osven na eden koj }ebide gospodar na site.” Nemalo sredina “pome|u  suverenitetot na site i apsolutnata vlast na eden ~ovek.”

            Vo negovoto v~udoneviduva~ko predviduvawe na totalitarnoto diktatorstvo od 20-tiot vek, Tokuevil objasnil kako revolucijata na ednakvosta mo`e da dovede do “Firerprincipot” i postra{en apsolutizam odo{to svetot koga i da e ima videno.

            No koga pravata im se dadeni na sekoj dr`avjanin i e vospostaven suverenitetot na site, problemot na liderstvoto zavzema nova forma, stanuva poprecizen i poegzakten od koga i da bilo porano.

Lesno e da se izdade komandi i da se sproveduvaat so besilka i so stap, so koncentracioni logori i so ispra}awe vo gulag.

            Mnogu e pote{ko da se upotrebuvaat argumentite i uspesite za da se nadmine opozicijata i da se dobie soglasnost. Tatkovcite na Soedinetite Dr`avi ja razbirale te{kotijata. Tie veruvale deka istorijata im dala mo`nost da re{at, kako {to napi{al Aleksandar Hamilton vo prviot vesnik “Federalist”, dali lu|eto navistina se sposobni da ja postavat vlasta vrz osnovi na “ razmisluvawe i izbor, ili dali  e nivnata sudbina zasekoga{ da zavisat…od sre}a/nesre}a i sila.”

            Vlast spored razmisluvawe i izbor barala nov stil na liderstvo i nov kvalitet na sledbenici. Bara liderite da imaat sposobnost da odgovorat na gri`ite na narodot, a isto taka bara od sledbenicite da bidat aktivni i informirani u~esnici vo procesot.

Demokratijata ne gi eliminira emociite od politikata; ponekoga{ promovira demagogija, no znae deka , kako {to go rekol   eden od najgolemite lideri, ne mo`ete sekoga{ da gi la`ete site lu|e. Demokratijata go meri liderstvoto spored rezultatite, a gi penzionira onie koi zagrizale  premnogu, izla`ale ili ne uspeale.

            To~no e deka i despotite na dolgi pateki bile mereni spored  rezultatite. No tie mo`ele da go odlo`at sudniot den, ponekoga{ do nedogled, a vo me|uvreme mo`ele da pravat beskrajna {teta. Isto taka e to~no deka demokratijata ne e garancija  na sposobnost i   inteligencija na vlasta, zatoa {to zborot na narodot ne zna~i deka  e i zborot na Boga.  No demokratijata, so osiguruvawe na pravoto na opozicija, nudi vgraden otpor kon zloto nasledeno od apsolutizmot.

            Kako {to teologot Rajnhold Nibur sumira, “^ovekovata sposobnost i ~uvstvo za pravda ja pravi demokratijata mo`na, no ~ovekovata naklonetost kon nepravdata ja pravi demokratijata potreba.”

            Vtoriot test za liderstvo e krajot zaradi koj se bara vlasta. Koga liderite imaat kako cel nadmo}nost na super rasa ili promocija na totalitarna revolucija, ili pak osvojuvawe i eksploatacija na kolonii, ili pak za{tita na al~nosta ili privelegite ili za~uvuvawe na sopstvenata sila, mnogu e izvesno deka nivnoto liderstvo }e napravi mnogu malku za napredokot i kauzata na ~ove{tvoto. Koga nivna cel e osloboduvawe na robovite, osloboduvaweto na `enite, zgolemuvawe na mo`nostite za siroma{nnite i nemo}nite, zgolemuvawe na pravata na ednakvost za rasnite malcinstva, odbranata na slobodata na izrazuvaweto i opozicija, mnogu verojatno e deka nivnoto liderstvo }e ja zgolemi sumata na ~ove~kite slobodi i blagosostojba.

            Liderite mu nanele na svetot mnogu {teta. Tie isto taka imaat pridoneseno mnogu polza. ^ovek mo`e da najde i od dvata tipa. Duri i “dobrite” lideri mora da se gledaat so odredena zagri`enost. Liderite ne se polu-bogovi; i tie gi oblekuvaat pantolonite  edna po edna nogavica, kako i obi~nite smrtnici. Nitu eden lider ne e bezgre{en, zatoa sekoj od niv  treba da bidat potsetuvan vo redovni intervali. Toa gi iritira liderite, no toa im e spasot. Neprikosnovena poslu{nost  gi korumpira liderite a gi poni`uva sledbenicite. Praveweto kult od liderot e sekoga{ gre{ka.  Za sre}a veruvaweto vo heroite samoto razviva svoj antidot. “Sekoj heroj,” rekol Emerson, “na krajot na krai{tata se zdosaduva.”

            Edinstvenata beneficija {to ja prenesuvaat golemite lideri, e da ne zacvrsnat nas ostanatite da `iveeme kako {to nam samite ni prilega, da bideme aktivni, da insistirame, i da sme sigurni vo opredeluvaweto na li~noto ~uvstvo na ne{tata, zatoa {to golemite lideri ja testiraat realnosta  na ~ove~kite slobodi so navodnite neizbe`nosti  na istorijata.

Tie gi testiraat mudrosta i silata {to mo`ebi le`at vo najneo~ekuvaniot od nas, tokmu zaradi {to  Abraham Linkoln ostanuva  vrvniot primer za golemo liderstvo. Golem lider, veli Emerson, poka`uva novi mo`nosti  za celoto ~ove{tvo. “ Nie se hranime so genijalnosta…Golemite lu|e postojat za da mo`e da ima pogolemi lu|e.”

Na kratko, golemite lideri se opravduvaat sebesi emancipiraj}i gi svoite sledbenici i davaj}i im na istite sila. Taka  ~ove{tvoto  se ma~i da si ja sozdava idninata, se}avaj}i se na Aleksis de Tokuevil :” To~no e deka okolu sekoj ~ovek ima ispi{ano fatalen krug, zad koj toj ne mo`e da pomine; no vo ramkite na {irok prostor na toj krug toj e silen i sloboden; toa va`i kako za lu|eto, taka i za zaednicite.”